Ruch ważny jest głównie z powodu konieczności zmniejszenia masy ciała. Nadwaga to jeden z najważniejszych czynników ryzyka rozwoju cukrzycy typu II. Udowodniono naukowo, że zbyt duża waga jest katalizatorem procesu wytwarzanie insulino odporności w komórkach ciała. Najbardziej radykalne diety połączone z zestawami ćwiczeń nastawione są na redukcję masy ciała w tempie ponad 1kg tygodniowo czyli wytwarzania niedoboru kalorii na poziomie ponad 1.000.000 dziennie (1.000kcal).

Pierwsza zasada diety cukrzycowej to liczenie kalorii. Nawet jeśli nie musimy specjalnie chudnąć to musimy dbać by na wadze nie przybrać. Wyeliminować powinniśmy cukry proste takie jak chociażby glukoza i fruktoza. Oznacza to niestety wyeliminowanie słodyczy i słodkich napoi, które są na tych cukrach prostych oparte. Słodzimy tylko słodzikiem. Cukry są nam oczywiście potrzebne do życia więc nie możemy ich całkowicie z diety wyeliminować. Chodzi tylko o to by zastąpić je cukrami złożonymi, które tak szybko nie przedostają się do krwi i nie powodują drastycznych wahań stężenia w niej glukozy.

Oprócz kalorii liczyć trzeba węglowodany. Przyjmuje się, że ich dzienne spożycie powinno być na poziomie 160-400 g w zależności od aktywności fizycznej. Co za dużo to niezdrowo ale za małe ich ilości zmuszą organizm do produkcji węglowodanów z białek i tłuszczy, czemu towarzyszyć będzie uwalnianie groźnych ciał ketonowych mogących w dużych ilościach spowodować skrajnie groźną dla życia śpiączkę ketonową.

Tłuszcze nie są wrogami cukrzyka. Trzeba jednak pamiętać, że mogą one wpływać na powstawanie miażdżycy, która jest dodatkowo jednym z powikłań cukrzycy. Powinno się stosować ogólne zalecenia diety niskocholesterolowej.

Również białka nie może w diecie zabraknąć. Wskazane jest jednak wybieranie jego źródeł z niską ilością tłuszczy. Ograniczenie spożycia białek może zalecić lekarz w przypadku problemów z nerkami.

Rozwijanie się stopy cukrzycowej zwykle przebiega przez dłuższy czas i towarzyszy temu mnóstwo objawów. Problem w tym, że występują one także z różnym nasileniem także jako po prostu zwykły efekt cukrzycy i traktowane są często jako po prostu jako element przewlekłego schorzenia, z którym trzeba się pogodzić. Dolegliwości poprzedzające rozwój zespołu stopy cukrzycowej mają kilka form. Najpierw pojawia się ból wywołany niedokrwiennością. Krew cukrzyka potrafi się zlepiać ze względu na dużą zawartość glukozy. Powstałe czopy blokują w stopach drobne naczynka co odcina tkanki od tlenu. Ból powodowany jest przez uszkodzenia układu nerwowego. Jest on bardzo charakterystyczny – odczuwa się go jako skarpetę okalającą stopę. Czasami jest ostry, czasami słabszy. Często odczuwa się go jako palenie.

Skutkami niedokrwienia i związanego z nim upośledzenia obwodowego układu nerwowego są z jednej strony osłabienie mięśni oraz znaczne spowolnienie wszelkich procesów gojenia. Słabsze mięśnie powodują deformację stóp, która utrwalana jest złe odżywianie kości i chrząstek. Złe krążenie w stopie prowadzi dalej do gromadzenia się wody a uszkodzony układ nerwowy nieprawidłowo kontroluje pracę gruczołów potowych. Powstają duże obszary zeschniętego naskórka, które pękają tworząc drobne ranki. W nich a także we wrzodach pojawiają się infekcje łatwo rozprzestrzeniające się dalej dzięki obniżonej odporności chorego. Kolejnym krokiem choroby jest martwica tkanek.

Przeciwdziałanie zespołowi stopy cukrzycowej polega głównie na dbaniu o właściwy poziom cukru we krwi i pielęgnacji stóp – delikatnemu pedicure, uważaniu na wszelkie rany, natłuszczaniu suchej skóry itp. Bardzo ważna jest regularna, częsta kontrola wzrokowa wszystkich drobnych ran. Pojawienie się w nich nieprawidłowości oznacza konieczność wizyty u lekarza. Jak ważna jest szybka interwencja lekarza niech świadczy fakt, że przy każdej wizycie pacjenta w poradni diabetologicznej sprawdzane są jego stopy.

Najostrzejszym powikłaniem cukrzycy, charakterystycznym przede wszystkim dla jej typu I, jest kwasica ketonowa. Wywoływana jest ona przez całkowity brak insuliny lub jej nieskuteczność. Niemożność pobierania prze komórki energii z glukozy powoduje masowe wykorzystanie tłuszczy, w czasie rozkładania których do organizmu przedostają się także ciała ketonowe. Ich duże stężenie w krwi powoduje odwodnienie (organizm próbuje usunąć je z moczem), przyspieszony i płytki oddech oraz senność. Silne zakwaszenie organizmu w ten sposób prowadzi do wstrząsu i śpiączki. Brak pomocy medycznej w takim wypadku zawsze kończy się śmiercią.

Nieketonowy stan hiperosmolarny to z kolei dość rzadko występujące powikłanie głównie cukrzycy typu II. Spowodowane jest ono przez naturalną reakcję osmotyczną na linii komórki – krwioobieg, w czasie której wysokie stężenie cukru we krwi powoduje przeniesienie wody z komórek do krwiobiegu. Później ta woda jest usuwana z ciała w postaci moczu sklejonego glukozą. Nieuzupełnianie płynów prowadzi do zaburzenia równowagi elektrolitowej organizmu, zaburzeń świadomości i w efekcie śpiączki. Aż 40% przypadków zaburzeń świadomości kończy się śmiercią.

Znacznie częściej występuje hipoglikemia. Jest to stan, w którym poziom glukozy we krwi spadł zdecydowanie za bardzo. Zazwyczaj towarzyszy on nieprawidłowościom w leczeniu cukrzycy środkami farmakologicznymi podawanymi doustnie oraz przy przyjmowaniu hormonu podskórnie. Hipoglikemia objawia się silnym głodem, niepokojem, pobudzeniem, dreszczami i potami a w ostrych przypadkach drgawkami i utratą świadomości. Konieczna jest wtedy hospitalizacja. Taki stan jest efektem dopuszczenia do spadku poziomu glukozy do zbyt niskiego poziomu.

Uszkodzenia drobnych naczyń krwionośnych w pierwszej kolejności przejawiają się pogorszenie wzroku. Postępująca degradacja naczyń siatkówki może doprowadzić nawet do całkowitej ślepoty. Zawsze też cierpią nerki, w których drobne naczynia krwionośne pełnią bardzo ważną funkcję przy filtrowaniu krwi. Dłuższa lub ostra choroba może kompletnie zniszczyć nerki wymuszając dializy lub dokonanie przeszczepu. Bardzo cierpi ponadto układ nerwowy. Chory zauważa objawy „skarpetkowe” i „rękawiczkowe” polegające na zaburzeniu czucia w kończynach, w tym odczuwaniu bólu. Trudniejsze do zauważenia są uszkodzenia nerwów odpowiedzialnych za kontrolę pracy serca lub układu pokarmowego.

Niszczone duże naczynia krwionośne wpływają na rozwinięcie się choroby niedokrwiennej serca. Z kolei jego powikłaniem jest zawał serca, który co roku zbiera ogromne śmiertelne żniwo w naszym kraju. Symbolem cukrzycy stał się zespół stopy cukrzycowej. Wywoływany jest on przez zaburzenia krążenia k kończynach dolnych a dodatkowo niebezpiecznym czynią go zaburzenia odczuwania bodźców. Małe ranki i owrzodzenia potrafią przekształcać się w bardzo poważne rany, które nie goją się czasami nigdy. Rozwijać w nich się może martwica, co z koli kończy się mniejszymi i większymi amputacjami. Co więcej, uszkodzenia średnich i dużych żył to także niebezpieczeństwo udaru mózgu.

Oprócz powyższych powikłań, występuje też dużo mniejszych problemów. Jest to przede wszystkim ogólny brak odporności i znaczny spadek tempa gojenia się drobnych ran. Bardzo często pojawiają się również problemy skórne, które niejednokrotnie pozwalają na postawienie właściwej diagnozy co do choroby podstawowej. Są to najczęściej: infekcje skóry, owrzodzenia, tzw. gruba skóra, rogowacenie ciemne, kępki żółte wysiewne i rumieniec cukrzycowy.

Celem leczenia jest zapobieganie powikłaniom choroby, które pojawiają się kiedy poziom glukozy we krwi utrzymuje się na niewłaściwym poziomie. Logicznym kursem działania jest utrzymywanie glukozy na odpowiednim poziomie. W przypadku chorych zwłaszcza na typ II cukrzycy, w którym czynność trzustki została jeszcze w jakimś stopniu zachowana, stosuje się przede wszystkim leki doustne. Jest ich kilka grup o różnym działaniu. Zwiększają one wytwarzanie naturalnej insuliny, hamują uwalnianie glukozy z wątroby i z trawionego w jelitach pokarmu oraz obniżają insulino odporność tkanek.

Niestety farmakoterapia nie jest możliwa do zastosowania przy bardzo dużych uszkodzeniach trzustki, przy bardzo silnej odporności na insulinę oraz w sytuacji całkowitego zatrzymania produkcji insuliny w organizmie. Konieczne jest wtedy podawanie hormonu zastępczego czyli prowadzenie insulinoterapii. Przed zsyntezowaniem hormonu chorzy, którym nie pomagała farmakoterapia umierali. Obecnie mogą prowadzić w miarę normalne życie. Pierwszym przełomem było zastosowanie preparatu od zwierząt: bydła i świń. Obecnie insulina i substancje o zbliżonym do niej działaniu (analogi insuliny) wytwarzane są dzięki modyfikowanym genetycznie prostym organizmom takim jak drożdże.

Insulinoterapia polega na podawaniu podskórnym insuliny lub jej analogów w ilościach pokrywających dobowe zapotrzebowanie. Dawkowanie przystosowane jest tak by reagować na zmiany zapotrzebowania na hormon w ciągu dnia. Tego rodzaju konwencjonalna insulinoterapia jest już raczej wykorzystywana tylko u osób starszych. Znacznie lepsze efekty daje bowiem terapia intensywna polegająca na dokonywaniu pomiarów stężenia cukru we krwi we własnym zakresie i reagowaniu na niego za pomocą szybko działających analogów insuliny według ogólnych zaleceń lekarza. Sposoby pomiaru poziomu cukru i metody dostarczania insuliny zostały już udoskonalone do takiego stopnia, że samodzielna terapia nie jest dużym problemem.

Zanim jednak udamy się do lekarza w celu wykonania badania moczu lub krwi, konieczne jest rozpoznanie niepokojących symptomów samodzielnie. Szacuje się obecnie, że 50% Polaków cierpiących na cukrzycę typu II jest nieświadoma choroby i się nie leczy. W przypadku typu I, cukrzyc ciążowych i tych spowodowanych różnymi innymi schorzeniami jest trochę inaczej. Typ I ma zwykle przebieg ostry i diagnozuje się go u dzieci, pod kątem cukrzycy ciążowej wykonuje się obowiązkowe badania w czasie ciąży a w przypadku schorzeń różnych prowadzi się badania jeśli cukrzyca jest na liście ich możliwych powikłań.

Symptomów problemów z gospodarką cukrami w naszych organizmach jest kilka. Przede wszystkim powinniśmy zwracać uwagę na nasz apetyt w połączeniu z utratą masy ciała. Świadczy on o niemożności metabolizowania glukozy przez organizm. Jest to bezpośredni powód dalszych problemów. Osoba chora czuje się cały czas senna i ogólnie rozbita. Bardzo mocno rośnie też u niej pragnienie gdyż usuwanie przez układ wydalniczy nadmiaru glukozy wymaga wytwarzania dużych ilości moczu. Alarmujące powinno być powolne gojenie się ran oraz kłopoty z widzeniem. Zwłaszcza widzenie rozmazane bądź podwójne. Z nadmiarem moczu związany jest również częstomocz a także częste zapalenia dróg moczowych.

Objawem występującym w skrajnych przypadkach, kiedy rozwija się już kwasica ketonowa, jest zapach acetonu wydobywający się z ust chorego.

Pamiętać należy, że cukrzyca typu II rozwija się powoli i najprawdopodobniej przez długi czas będzie powoli niszczyć organizm od środka zanim pojawią się pierwsze objawy. Ujawniać się one będą powoli, stopniowo i nie wszystkie na raz ale w tym czasie rozwijać mogą się już powikłania.

W przypadku typu II cukrzycy obserwowana jest niewrażliwość na działanie insuliny czyli innymi słowy, pomimo faktu, że hormon znajduje się we krwi, w komórkach nie zachodzą spodziewane reakcje metaboliczne. Zazwyczaj chorzy równocześnie mają też problemy z wytwarzaniem odpowiedniej ilości hormonu gdyż niewrażliwość na niego powoduje konieczność wytwarzania go w dużych ilościach. Po dłuższym czasie prowadzi to do uszkodzenia trzustki i spadku produkcji insuliny. Tak więc, w cukrzycy typu II mamy najczęściej do czynienia łącznie z niewrażliwością na insulinę i jej wcześniejszym lub późniejszym niedoborem, przy czym jeden z tych problemów jest dominujący. 95% wszystkich cukrzyków cierpi właśnie na ten typ schorzenia.

Nie wiadomo dokładnie dlaczego choroba się rozwija. Zauważalny jest jednak jej ścisły związek z nadmierną masą ciała. Można mieć wręcz pewność, że osoby urodzone w XXI wieku cechujące się dużą nadwagą, prędzej czy później rozwiną u siebie cukrzycę. Drugim czynnikiem ryzyka, związanym także z masą ciała, jest tryb życia. Osoby cechujące się trybem życia ospałym lub siedzącym dużo częściej rozwijają u siebie insulino odporność. W tym wypadku genetyka również odgrywa istotną rolę lecz nie znane jest dokładne powiązanie. Wiadomo tylko, że osoby z krewnymi chorującymi na cukrzyce dużo częściej rozwijają schorzenie niż pacjenci bez obciążenia rodzinnego.

Metoda leczenia jest stosunkowo prosta i polega na uzupełnianiu niedoborów insuliny a właściwie podawania jej w takich ilościach, które organizmowi wystarczą. We wczesnych fazach choroby i w lekkich jej przypadkach w zupełności wystarczają zwykle leki doustne. W sytuacjach skrajnych, zwłaszcza kiedy organizm nie produkuje już insuliny, konieczne jest bardzo dokładne monitorowanie stężenia cukru we krwi i podawania insuliny dożylnie. Właściwa terapia stanowi tu różnicę pomiędzy życiem i śmiercią.

Dokładnego mechanizmu autoagresji nie znamy. Duże znaczenie ma jednak genetyka gdyż u większości chorych stwierdza się przypadki zachorowań u osób z bliskiej rodziny.

Ten rodzaj cukrzycy najczęściej diagnozowany jest u dzieci. Rozpoznaje się go po zwiększanym apetycie, częstszym i obfitszym oddawaniu moczu i zwiększonym pragnieniu. Występuje też u nich ogólne osłabienie, chudnięcie i pogorszone widzenie.

Sam początek choroby zwykle wiązany jest z infekcjami wirusowymi. Dowodem na to jest przypadanie większości rozpoznań nowych zachorowań na okresy panowania grypy i przeziębień. Najczęściej zniszczeniom winne są bezpośrednio wirusy świnki, różyczki i m.in. mononukleozy zakaźnej al. Bez predyspozycji genetycznych nie trzeba obawiać się rozwinięcia choroby. W momencie obumarcia ponad 90% komórek produkujących insulinę na skutek nieprawidłowej walki organizmu z wirusami, zaczyna się problem z dostarczaniem odpowiedniej ilości hormonu do krwi.

Sytuacja staje się wręcz groteskowa gdyż komórki w całym ciele głodują chociaż ilość cukru w krwi i co za tym idzie w nich samych, jest bardzo duży. Bez insuliny nie może jednak zajść proces metaboliczny przekształcania cukru w energię. Organizm reaguje bardzo silnym uczuciem ciągłego głodu i równocześnie uruchamia rezerwy tłuszczowe wytworzone z cukrów kiedy trzustka działała jeszcze prawidłowo. Tak duże wykorzystanie tłuszczu powoduje zakwaszenie organizmu i w drastycznych sytuacjach, śpiączkę ketonową. Przed wprowadzeniem insuliny do leczenia, była ona zabójcza. Przed nadmiarem cukru we krwi organizm broni się wydzielając go z moczem. Powoduje to jednak odwodnienie i jeszcze bardziej podnosi ryzyko niebezpiecznej kwasicy.

Proces zniszczenia trzustki będący powodem cukrzycy typu I jest póki co nieodwracalny.

Jeśli cukrzyca ujawnia się w młodym wieku to najczęściej jest to schorzenie typu I czyli cukrzyca spowodowana faktycznym brakiem insuliny w organizmie. Jej niedobór spowodowany jest uszkodzenie komórek beta wysp Langerhansa trzustki czyli jedynych komórek w naszym organizmie, które są w stanie insulinę produkować. Najczęściej wywoływana jest ona przez autoagresję czyli nieprawidłowe działanie układu odpornościowego, który z bliżej nieokreślonych przyczyn zaczyna atakować trzustkę. Choroba potrafi rozwinąć się bardzo szybko lub uszkodzenia pojawiają się powoli. Bardziej ostre przypadki ujawniają się szybciej dlatego tak często tą cukrzycę diagnozuje się u dzieci lecz może ona zacząć dawać objawy także w podeszłym wieku.

Najczęściej występującym typem cukrzycy jest tak zwany typ II – cukrzyca insulino-odporna. Cierpi na nią 95% osób uskarżających się na problemy z poziomem cukru we krwi czyli około 4,5% ogółu populacji. Na początku choroby trzustka zwykle jest w dobrym stanie i produkuje co najmniej normalne ilości insuliny. Problemem jest odporność organizmu na jej działanie – mimo podania hormonu stężenie cukru we krwi nie zmniejsza się. Trzustka musi produkować coraz więcej insuliny, organizm staje się na nią coraz bardziej odporny, zwiększona produkcja uszkadza komórki trzustki, które w końcu nie wytrzymują obciążenia. Na końcu tej ścieżki mamy wysoce odporny na insulinę organizm niezdolny do samodzielnej produkcji hormonu.

Coraz częściej diagnozowana jest też cukrzyca ciążowa. Wini się za jej powstanie hormony łożyskowe pojawiające się w krwi kobiet w czasie ciąży. Ten typ cukrzycy pojawia się nagle i po porodzie równie szybko znika choć w 30-50% przypadków powraca po około 15 latach w postaci cukrzycy typu II.

Pozostałe przypadki cukrzycy, wrzucone nie jako do wspólnego „worka” określonego tutaj mianem czwartej grupy czynników powodujących chorobę, to różnego rodzaju schorzenia, których cukrzyca jest jednym z efektów. Mogą być one bardzo różne: wady wrodzone, nowotwory, choroby autoimmunologiczne i wiele innych.